Lange tijd bleef ze in de schaduw van de grote namen van de Scandinavische schilderkunst, maar vandaag neemt Anna Boberg (1864-1935) een bijzondere plaats in binnen de geschiedenis van de Noordse kunst. Deze grotendeels autodidactische Zweedse kunstenares wijdde een essentieel deel van haar oeuvre aan de Lofoten, die archipel in het noorden van Noorwegen waarvan ze het licht, de bergen en de zee gedurende bijna drie decennia schilderde. Haar werk, op het snijvlak van landschap en verkenning, verdient het herontdekt te worden om zijn samenhang en zijn eigenheid.
Een traject tussen Stockholm en het Hoge Noorden
Anna Boberg werd in 1864 in Stockholm geboren en groeide op in een milieu waar kunst en architectuur een centrale plaats innamen: ze was de dochter van de architect en kunstenaar Fredrik Wilhelm Scholander. In 1888 trouwde ze met Ferdinand Boberg, een van de meest vooraanstaande Zweedse architecten van zijn tijd. Dit huwelijk introduceerde haar in de culturele kringen van de hoofdstad, maar het was langs een persoonlijke weg, grotendeels aan de rand van de academische instellingen, dat ze tot de schilderkunst kwam.
Als in wezen autodidacte vormde Anna Boberg zich door de praktijk, de observatie en het reizen. Dit gebrek aan een conventionele academische opleiding, dat de kritiek vaak benadrukt, verklaart deels de vrijheid van haar manier en haar onafhankelijkheid ten opzichte van de heersende scholen. Ze beperkte zich overigens niet tot de schilderkunst en verkende haar leven lang verschillende domeinen van de decoratieve kunsten.
De eeuwwisseling van de twintigste eeuw vormde voor vrouwelijke kunstenaars een periode van geleidelijke overwinningen, maar nog bezaaid met hindernissen. In die context is de positie van Anna Boberg dubbel bijzonder: als vrouw in een grotendeels mannelijk milieu was ze ook een scheppend kunstenaar die weigerde zich tot één genre of één techniek te beperken. Haar loopbaan illustreert hoe een persoonlijke roeping, gevoed door het reizen en de rechtstreekse ervaring van het motief, zich kon doen gelden buiten de officiële wegen van de artistieke vorming.
De Lofoten, een atelier in de openlucht
De beslissende ontmoeting van haar carrière is die met de Lofoten, die ze aan het prille begin van de twintigste eeuw ontdekte en waarnaar ze gedurende zo'n dertig jaar regelmatig zou terugkeren. Dit gebied van steile bergen die in de zee duiken, van vissersdorpen en veranderlijke luchten werd het centrale motief van haar oeuvre. Ze schilderde er in alle seizoenen en trotseerde de kou, de poolnacht en moeilijke omstandigheden om de variaties van het arctische licht ter plekke vast te leggen.
Haar doeken dragen vaak de vermelding «studie», wat een werkwijze onthult die berust op de rechtstreekse observatie en de herhaalde confrontatie met hetzelfde landschap. Werken als Night over Store Molla. Study from Lofoten of Vaagakallen. Study from Lofoten getuigen van deze gehechtheid aan precieze plekken van de archipel — het eiland Store Molla, de top van de Vågakallen — die ze op verschillende momenten en onder verschillende belichtingen weergeeft.
De keuze voor de Lofoten is allesbehalve toevallig. Door zich seizoen na seizoen te vestigen in een archipel die bekendstaat om het barre klimaat en het isolement van zijn vissersgemeenschappen, maakte Anna Boberg van de fysieke ontbering een wezenlijk bestanddeel van haar kunst. Het Noorden schilderen veronderstelt dat je de striktheid ervan aanvaardt, en die volharding komt tot uiting in de standvastigheid waarmee ze naar dezelfde horizon terugkeert, alsof ze er alle nuances van wil uitputten.
Deze herhaalde benadering van eenzelfde gebied brengt Anna Boberg dicht bij een vorm van verkenningsschilderkunst, waarin de kunstenaar evenzeer documenteert als interpreteert. De zee, de sneeuw, de weerspiegelingen en soms de nachtelijke lichten van het Noorden vormen een samenhangend visueel repertoire, gekenmerkt door een voortdurende aandacht voor de sfeer meer dan voor het anekdotische.
Een kunstenares met vele facetten
Anna Boberg herleiden tot enkel haar Noordse landschappen zou de omvang van haar activiteit miskennen. Naast de schilderkunst had ze belangstelling voor de toegepaste kunsten en werkte ze in domeinen zo uiteenlopend als het textiel, de keramiek of het glas. Ze onderscheidde zich eveneens in het ontwerpen van decors en projecten die met het theater verbonden waren, en liet daarnaast geschriften na.
Deze veelzijdigheid past in de geest van haar tijd, waarin de grenzen tussen de schone kunsten en de decoratieve kunsten vervaagden, met name in het kielzog van de bewegingen die zich toelegden op de vernieuwing van de toegepaste kunsten. Bij Anna Boberg verstrooit deze veelvuldige nieuwsgierigheid het oeuvre niet: ze bevestigt juist de samenhang ervan, die van een scheppend kunstenaar met oog voor de materie, de kleur en het licht in al hun vormen.
Deze openheid voor de verschillende disciplines voedt ongetwijfeld haar blik als schilder. De aandacht voor de materie-effecten, de kleurovergangen en het lichtspel die men in haar landschappen waarneemt, lijkt op het doek eenzelfde algehele gevoeligheid voort te zetten. Verre van bijkomstige activiteiten te zijn, maken deze uitstapjes naar de toegepaste kunsten deel uit van een veeleisende en samenhangende opvatting van het scheppen.
Een late erkenning en een hernieuwde nagedachtenis
Tijdens haar leven kreeg Anna Boberg een wisselend onthaal. Al vond haar werk weerklank in het buitenland, toch bleef het lange tijd ondergewaardeerd in Zweden, waar haar eigenheid en haar status van autodidactische vrouwelijke kunstenaar de institutionele erkenning niet vergemakkelijkten. Vaak werd de waarde van haar Noordse oeuvre pas na haar dood in 1935 ten volle herwaardeerd.
Vandaag worden haar landschappen van de Lofoten gewaardeerd om hun oprechtheid en hun evocatieve kracht, en een deel van haar werk wordt bewaard in de Zweedse openbare collecties. Deze herontdekking gaat gepaard met een hernieuwde belangstelling van de liefhebbers voor een kunst die de striktheid van de observatie verenigt met de gevoeligheid voor het Noordse sublieme.
Voor wie dit universum bij zich thuis wil binnenhalen, laten verschillende reproducties toe de geest van haar oeuvre te benaderen, zoals het Schilderij De haven van Svolvær op het hoogtepunt van het visseizoen, studie van de Lofoten of het Schilderij Strand. Studie van Noord-Noorwegen. Deze beelden verlengen, op hun manier, de blik die Anna Boberg op de kusten van het Hoge Noorden wierp, tussen de arbeid van de vissers en de onmetelijkheid van het landschap.
Ontdek het geheel van de reproducties van schilderijen van Anna Boberg.
