Als discrete maar eigenzinnige figuur van de Europese kunst van het interbellum behoort Sasza Blonder tot die generatie Midden-Europese kunstenaars die, gevormd in de bruisende sfeer van de avant-gardes, later in Frankrijk een tweede vaderland en een tweede taal vonden. Deze Poolse schilder van Joodse afkomst, eerst actief in het kolkende milieu van Krakau en vervolgens in dat van Parijs, bracht een betrekkelijk kort maar door diepe veranderingen doortrokken oeuvre voort: van het geconstrueerde en dromerige vocabulaire van zijn begintijd tot een gevoeliger en lichtrijker landschapsschilderkunst, gesigneerd onder een andere naam. Zijn parcours reconstrueren betekent de draad volgen van een moderniteit die aarzelt, zich transformeert en zich telkens opnieuw uitvindt in het spoor van de ballingschap.
Van Galicische oorsprong tot de avant-garde van Krakau
Sasza Blonder wordt in 1909 geboren in Galicië, een streek die toen aan de oostelijke rand van het Oostenrijks-Hongaarse Rijk lag, voordat ze na de Eerste Wereldoorlog aan Polen terugviel. Zoals veel kunstenaars afkomstig uit dit kosmopolitische gebied groeit hij op in een omgeving waar verschillende culturen en talen elkaar kruisen, een vruchtbare voedingsbodem voor een gevoeligheid die openstaat voor nieuwe ideeën. Zijn opleiding voert hem naar de Academie voor Schone Kunsten van Krakau, een instelling die destijds een van de belangrijkste haarden van het Poolse kunstleven bleef.
Het is in deze context dat Blonder zich aansluit bij de avant-gardebeweging van zijn stad. Hij behoort tot de jonge kunstenaars die begin jaren dertig de Grupa Krakowska — de Groep van Krakau — vormen, een collectief dat scheppers verenigt die bezield zijn door progressieve overtuigingen en een uitgesproken verlangen om met het academisme te breken. Deze kring, waarin men persoonlijkheden aantreft die de moderne Poolse kunst blijvend zouden tekenen, vormt voor Blonder een beslissende ruimte van uitwisseling. Er wordt evenzeer over esthetiek als over de samenleving gedebatteerd, en het formele experiment gaat er hand in hand met een engagement in de eigen tijd.
Tussen kubisme en surrealisme: de formele verkenningen
De eerste manier van Sasza Blonder schrijft zich in het spoor van de grote verkenningen van de Europese moderniteit. Hij assimileert de lessen van het kubisme en van de constructieve stromingen, en laat zich vervolgens meeslepen door de surrealistische verbeelding die toen een groot deel van de Parijse en internationale scene doordrong. Zijn schilderkunst uit deze periode geeft de voorkeur aan de rigoureuze organisatie van de ruimte, aan het spel van vlakken en vormen, zonder een poëtische en raadselachtige dimensie op te geven.
Werken als Compositie met het opschrift « WEGIELD » getuigen van deze voorliefde voor de geconstrueerde ordening, waarbij de introductie van een woord of teken in het picturale veld herinnert aan de experimenten van de avant-gardes rond de collage en de integratie van de taal in het beeld. Het Surrealistische landschap met een omheining behoort dan weer tot deze dromerige ader: het banale motief van een hek wordt aanleiding tot een vreemde enscenering, waarin de werkelijkheid zachtjes ontregeld raakt. Deze stukken verwoorden de dubbele verbondenheid van de kunstenaar, verscheurd tussen de logica van de constructie en de roep van het onbewuste, twee polen die de kunst van die tijd structureren.
Deze fase van zijn loopbaan onthult een nieuwsgierig temperament, aandachtig voor de bewegingen van zijn tijd en in staat schijnbaar tegengestelde bronnen met elkaar in dialoog te brengen. Verre van één enkel model na te bootsen, zoekt Blonder zijn eigen weg door de beschikbare talen met elkaar te confronteren, in een geest van onderzoek die zijn hele parcours kenmerkt.
De Franse ballingschap en de gedaanteverandering tot André Blondel
Zoals talrijke van zijn tijdgenoten die door het prestige van de hoofdstad van de kunsten werden aangetrokken, trekt Blonder in de jaren dertig naar Frankrijk. Parijs biedt de kunstenaars uit heel Europa dan een buitengewone plek van confrontatie, waar scholen, galeries en ateliers elkaar ontmoeten. De vestiging in Frankrijk betekent een keerpunt: ze valt samen met een geleidelijke verschuiving van zijn schilderkunst, die zich stilaan verwijdert van de abstractie en de droomwereld om opnieuw aan te knopen bij de waarneming van de zichtbare wereld.
De beproevingen van de Tweede Wereldoorlog wegen zwaar op dit traject, zoals op dat van zovele Joodse kunstenaars uit Midden-Europa die in Frankrijk hun toevlucht zochten. Na afloop van het conflict neemt de kunstenaar de naam André Blondel aan, waaronder hij zijn werk voortaan voortzet en signeert. Deze identiteitsverandering gaat gepaard met een esthetische evolutie: de schilderkunst van Blondel wordt directer, gevoeliger voor licht en kleur, gericht op het landschap en het naar het leven gegrepen motief.
Doeken als Ondergaande zon boven het postkantoor van Sceaux of Boulevard Roumens, Carcassonne illustreren deze laatste periode. Men voelt er een schilder die aandacht heeft voor de sfeer van een plek, voor de kwaliteit van een uur van de dag, voor de inschrijving van een alledaagse architectuur in haar omgeving. Het onderwerp is niet langer een aanleiding tot constructie of raadsel, maar een verankeringspunt in de Franse werkelijkheid, tussen de streek van Parijs en de Midi. Deze landschapsschilderkunst, waarin de postimpressionistische erfenis doorschemert, getuigt van een verstilling van de blik en van een vernieuwde verhouding tot de natuur en de stad.
Een oeuvre tussen twee talen en zijn nagedachtenis
Het parcours van Sasza Blonder, die André Blondel werd, illustreert op voorbeeldige wijze de artistieke uitwisselingen die de rijkdom van de eerste helft van de twintigste eeuw hebben uitgemaakt. Gevormd in de Poolse avant-garde, gevoed door kubistische en surrealistische ervaringen, wist hij, dankzij de ballingschap, een gevoelige omslag te maken naar een intiemere en lichtrijkere schilderkunst. Dit dubbele gelaat — de experimentator van de Krakause jaren en de landschapsschilder van de Franse jaren — vormt de hele eigenheid van zijn oeuvre.
De kunstenaar, overleden in 1949 op zijn veertigste, heeft niet de lange loopbaan gekend die zijn bekendheid had kunnen vestigen. Zijn naam blijft vandaag minder beroemd dan die van sommige van zijn tijdgenoten, maar hij neemt er niettemin een reële plaats in, zowel in de geschiedenis van de Poolse avant-garde als in die van de buitenlandse schilders van de School van Parijs. De collecties en de studies gewijd aan de Grupa Krakowska dragen ertoe bij zijn nagedachtenis levend te houden.
Voor de kunstliefhebber betekent het herontdekken van Sasza Blonder inzien in welke mate een artistiek parcours zich tussen verschillende werelden kan ontplooien zonder ooit zijn innerlijke samenhang te verliezen. Van de geconstrueerde composities van zijn begintijd tot de in licht badende landschappen van zijn rijpheid loopt dezelfde veeleisendheid door zijn werk: die van een schilder die nooit ophield te zoeken, zich te verplaatsen en zich te vernieuwen, trouw aan de geest van onderzoek die de moderniteit bepaalt.
Ontdek het geheel van de reproducties van schilderijen van Sasza Blonder.
