Weinig kunstenaars van de twintigste eeuw hebben de striktheid van de constructie en de vrijheid van de verbeelding met zoveel finesse weten te verbinden. Paul Klee neemt een bijzondere plaats in binnen de geschiedenis van de moderne kunst: niet helemaal abstract, maar ook nooit puur figuratief, bedacht hij een taal van tekens, kleuren en ritmes die verzamelaars en liefhebbers blijft intrigeren. Zijn werk begrijpen betekent een traject volgen dat van Zwitserland naar Duitsland loopt, van de muziek naar de schilderkunst, en van de meest veeleisende theorie naar de meest verfijnde poëzie. Dit artikel biedt een sober en gedocumenteerd overzicht van zijn levensweg en van enkele van zijn belangrijkste werken.
De oorsprong: Zwitserland, de muziek en de opleiding
Paul Klee wordt geboren op 18 december 1879 in Münchenbuchsee, bij Bern, in een gezin waar de muziek een centrale plaats inneemt: zijn vader is muziekleraar, zijn moeder is opgeleid als zangeres. Hijzelf wordt een begenadigd violist, en deze muzikale cultuur doordringt duurzaam zijn opvatting van de kunst, aandachtig voor het ritme, de maat en de harmonie van de kleuren zoals men dat is voor die van de klanken. Deze dialoog tussen de kunsten zal een van de meest constante kenmerken van zijn werkwijze blijven.
Na een studie aan de Academie voor Schone Kunsten in München, waar hij onder meer werkt in het atelier van Franz von Stuck, vervolledigt Klee zijn opleiding met de tekenkunst en de gravure, disciplines waarin hij aanvankelijk uitblinkt. Een reis naar Italië confronteert hem met de oude meesters, terwijl zijn eerste werkjaren worden gekenmerkt door een precieze grafische kunst, vaak getint met ironie. De kleur daarentegen blijft voor hem lange tijd een nog te veroveren gebied, een domein dat hij met voorzichtigheid benadert voordat hij er het hart van zijn werk van maakt.
De openbaring van de kleur en de kring van de Blaue Reiter
In het begin van de jaren 1910, wanneer hij in München woont, sluit Klee zich aan bij de groep van de Blaue Reiter, geleid door Wassily Kandinsky en Franz Marc. Dit milieu, open voor experiment en voor uitwisseling tussen schilderkunst, muziek en theorie, speelt een beslissende rol in zijn evolutie. Klee verkeert er in de nabijheid van kunstenaars die, net als hij, verder proberen te gaan dan de eenvoudige weergave om tot een meer innerlijke en spirituele expressie van de vorm te komen.
Het jaar 1914 vormt een beslissend keerpunt. De reis die hij naar Tunesië onderneemt, in gezelschap van de schilders August Macke en Louis Moilliet, openbaart hem de kracht van het licht en van de kleur. Uit deze ervaring ontstaat zijn beroemde formule, genoteerd in zijn dagboek, volgens welke de kleur hem voortaan bezit en één met hem is geworden: hij erkent zichzelf dan volledig als schilder. Vanaf dat moment houdt de kleur op een ornament te zijn en wordt zij het ordenende beginsel van zijn composities, opgebouwd uit vlakken, transparanten en kundig op elkaar afgestemde toonschalen.
Het Bauhaus en een denken over de vorm
In 1921 sluit Paul Klee zich aan bij het Bauhaus, de school gesticht door Walter Gropius, eerst in Weimar en vervolgens in Dessau. Hij geeft er les naast Kandinsky en ontwikkelt een theoretische reflectie van grote diepgang over de picturale middelen: de lijn, het vlak, de waarde, de kleur en de beweging. Zijn lessen, waarvan een deel is verzameld in geschriften zoals zijn pedagogisch schetsboek, getuigen van een wil om de creatie te analyseren met de striktheid van een wetenschap, zonder ooit de intuïtie op te offeren. Deze dubbele eis, methodisch en poëtisch, bepaalt heel zijn artistieke rijpheid.
Het is tijdens deze jaren dat Klee zijn befaamde kleurrasters verkent, waar naast elkaar geplaatste vierkanten harmonieën vormen die dicht bij visuele partituren aanleunen. Het werk getiteld Old Sound, gerealiseerd in 1925, behoort tot deze familie van onderzoekingen: een dambord van gedempte en diepe tonen dat, in de stilte van de schilderkunst, een haast muzikale weerklank vertaalt. De titel zelf nodigt uit om het doek waar te nemen als een oud akkoord, een ingehouden trilling. Dit werk wordt vandaag als reproductie aangeboden, waardoor men het subtiele evenwicht tussen rationele constructie en chromatische gevoeligheid kan waarderen.
.jpg?width=1280)
Ook het landschap neemt een belangrijke plaats in zijn werk in. Na een reis naar Egypte aan het einde van de jaren 1920 schildert Klee Hoofdweg en zijwegen, in 1929, waar horizontale banden bebouwde velden en de trage voortgang van een blik door de ruimte oproepen. Deze compositie vertaalt de manier waarop de kunstenaar een indruk van de natuur omzet in een ritmische structuur, waar de geometrische orde zich laadt met een contemplatieve emotie.
Een taal tussen abstractie en poëzie, een blijvende nalatenschap
De kunst van Paul Klee ontsnapt aan al te scherpe classificaties. Gevoed door het kubisme, op momenten nauw verwant aan het expressionisme, in dialoog met het opkomende surrealisme, laat zij zich in geen van deze bewegingen opsluiten. Haar bijzonderheid ligt in dit vermogen om het teken en de kleur, de humor en de ernst, de kinderlijkheid van de lijn en de verfijning van het denken te laten samengaan. Tot zijn meest becommentarieerde werken behoort Angelus Novus, gerealiseerd in 1920, dat de filosoof Walter Benjamin verwierf en lang overpeinsde: deze engelenfiguur is een van de meest aangehaalde beelden van de cultuur van de twintigste eeuw geworden.
De jaren 1930 verdonkeren dit traject. Aangeklaagd door het nationaalsocialistische regime, dat zijn werk rangschikt onder de « ontaarde kunst », verlaat Klee Duitsland en keert terug naar Zwitserland, naar Bern. Getroffen door ziekte blijft hij niettemin met een opmerkelijke intensiteit creëren tot aan zijn dood, die volgde op 29 juni 1940 in Muralto. Zijn laatste jaren geven het leven aan een soberder taal, waar brede zwarte tekens en een verstrakt palet een meditatie over de broosheid van het bestaan uitdrukken.
De invloed van Klee op de latere schilderkunst is aanzienlijk, zowel door zijn werk als door zijn onderricht. Zijn reflectie over de lijn « die gaat wandelen » en over de wording van de vormen heeft generaties van kunstenaars gevoed die aandacht hadden voor het proces evenzeer als voor het resultaat. Voor de liefhebber van vandaag biedt het benaderen van zijn universum via zorgvuldig gekozen reproducties, zoals Old Sound of Landschap met rivierwerken, een toegankelijke manier om binnen te treden in een zeldzaam picturaal denken, tegelijk geleerd en diep gevoelig. Daarin schuilt misschien wel de blijvende moderniteit van Paul Klee: in de overtuiging dat de schilderkunst, net als de muziek, zichtbaar kan maken wat aan de woorden ontsnapt.
Ontdek het geheel van de reproducties van schilderijen van Paul Klee.
