Ontdek Paul Gauguin: leven, stijl en artistieke nalatenschap

Weinig negentiende-eeuwse schilders hebben zozeer bijgedragen aan het heroriënteren van de moderne kunst als Paul Gauguin. Geboren in Parijs in 1848 en overleden in Atuona, op de Marquesaseilanden, in 1903, neemt hij een bijzondere plaats in tussen het impressionisme, waaruit hij is voortgekomen, en de avant-gardes van de twintigste eeuw, die hij deels mogelijk heeft gemaakt. Zijn zoektocht naar een uitdrukkingsvorm die zich losmaakt van de nabootsing van de werkelijkheid, zijn voorliefde voor de zuivere kleur en de vereenvoudigde vormen, evenals zijn verblijven in Bretagne en later in Polynesië, tekenen een traject dat het denken over de picturale moderniteit blijft voeden. Dit artikel biedt een afgewogen verkenning van zijn leven, zijn stijl en zijn nalatenschap.

Een late weg naar de schilderkunst

In tegenstelling tot veel van zijn tijdgenoten was Gauguin niet van jongs af aan voorbestemd voor de schilderkunst. Na een jeugd die deels in Peru werd doorgebracht en jaren bij de marine, werkt hij in de Parijse financiële wereld, met name als beursbediende bij een wisselkantoor. Deze activiteit verzekert hem aanvankelijk van een comfortabele materiële situatie en stelt hem in staat een collectie impressionistische werken op te bouwen, terwijl hij in zijn vrije tijd schildert.

De beurscrisis van het begin van de jaren 1880 en een groeiend verlangen om zich aan de kunst te wijden, brengen hem ertoe deze loopbaan op te geven. De keuze is riskant en zal langdurig wegen op zijn gezins- en financiële leven. Hij exposeert bij de impressionisten en raakt bevriend met figuren als Camille Pissarro, die hem aanmoedigt. Deze geleidelijke overgang van de status van verlicht amateur naar die van geëngageerd kunstenaar getuigt van een vastberadenheid die zijn hele loopbaan zal kenmerken.

De vorming van een stijl: synthetisme en kleur

Het is in Bretagne, in Pont-Aven, dat Gauguin de beginselen ontwikkelt die zijn reputatie zullen vestigen. In dialoog met jonge schilders, onder wie Émile Bernard, draagt hij bij aan het ontstaan van een manier die de kritiek zal aanduiden met de termen synthetisme en cloisonnisme: kleurvlakken omlijnd door scherpe contouren, een vereenvoudiging van de vormen en een weigering van de louter optische getrouwheid aan het motief. De schilderkunst is er niet langer de weergave van een vluchtige impressie, zoals bij de impressionisten, maar de opbouw van een beeld dat betekenis draagt.

Deze ontwikkeling gaat gepaard met soms gespannen uitwisselingen met andere kunstenaars. Het verblijf dat Gauguin in de herfst van 1888 bij Vincent van Gogh in Arles doorbrengt, biedt daarvan het bekendste voorbeeld: het samenwonen, kort en stormachtig, eindigt met een breuk. Voorbij de anekdote voeden deze confrontaties een gezamenlijke reflectie over de kleur, de subjectiviteit en de symbolische draagwijdte van het werk. Gauguin komt eruit met de overtuiging dat de schilderkunst een innerlijkheid en een deel mysterie moet uitdrukken in plaats van de verschijning na te bootsen.

Zijn grafische werk werpt eveneens licht op deze zoektocht. Studiebladen, zoals Studies of a Cow [verso], A Man Leaning on a Wall with Five Other Studies of Two Bearded Men Wearing Hats, and Five Other Studies [recto], tonen een tekenaar die aandacht heeft voor de observatie en motieven en figuren opeenstapelt op eenzelfde blad. Deze studies herinneren eraan dat de chromatische durf van de schilderijen berust op een geduldige beoefening van het tekenen en het opbouwen van de vormen.

De reizen en de Polynesische verbeelding

De zoektocht naar een meer elementaire kunst en het verlangen naar een levenswijze ver van de Europese samenleving voeren Gauguin naar verre streken. Na Bretagne en een verblijf op Martinique bereikt hij Tahiti in 1891, verblijft er, keert terug naar Frankrijk en vertrekt vervolgens vanaf 1895 duurzaam naar Polynesië, om zich uiteindelijk op de Marquesaseilanden te vestigen. Deze verplaatsingen zijn niet alleen een kwestie van geografie: ze vertalen een esthetische en persoonlijke zoektocht, niet vrij van de idealiseringen die eigen zijn aan zijn tijd, die de kunstgeschiedenis vandaag met een kritische blik onderzoekt.

De werken die in deze jaren zijn gemaakt, behoren tot de beroemdste van de kunstenaar. Ze verenigen monumentale composities, verzadigde kleuren en een iconografie waarin taferelen uit het dagelijks leven, plantaardige motieven en spirituele verwijzingen zich vermengen. Tot de emblematische onderwerpen van deze periode behoren afbeeldingen van Tahitiaanse figuren, waarvan schilderijen als Deux Femmes Tahitiennes getuigen, in onze selectie aangeboden als reproductie. Deze beelden, lange tijd teruggebracht tot een exotische lezing, worden voortaan in al hun complexiteit beschouwd, tussen formele vinding en koloniale context.

Ook Bretagne verdwijnt niet uit zijn werk. Landelijke taferelen, zoals dat opgeroepen door Le gardien de porcs, eveneens beschikbaar als reproductie, herinneren aan de gehechtheid van Gauguin aan een boerenwereld die hij als authentieker ervoer. Tussen het Franse platteland en de eilanden van de Stille Oceaan doortrekt eenzelfde eis zijn schilderkunst: aan de kleur en de vorm een autonome expressieve waarde geven.

Een bepalende nalatenschap voor de moderne kunst

De invloed van Gauguin op de schilderkunst van de twintigste eeuw is aanzienlijk. Zijn gebruik van de niet-beschrijvende kleur en zijn vrijheid ten opzichte van het traditionele perspectief hebben wegen geopend die bewegingen als het fauvisme en de Nabis op hun beurt hebben verkend. Kunstenaars van de volgende generatie, gericht op de vereenvoudiging van de vormen en de symbolische lading van het beeld, vonden bij hem een beslissend precedent. Zijn reflectie over de synthese en over de expressie heeft zo bijgedragen aan het ontstaan van de abstracte kunst en de avant-gardes.

Deze nagedachtenis mag de schaduwzijden niet verhullen van een leven dat werd getekend door onzekerheid, isolement en persoonlijke keuzes die vandaag ter discussie staan. De hedendaagse waardering van Gauguin verenigt de erkenning van zijn formele bijdrage met een heldere beschouwing van zijn verhouding tot de samenlevingen die hij heeft afgebeeld. Op die voorwaarde behoudt zijn werk zijn relevantie: niet als een verstard beeld, maar als een voorwerp van studie en dialoog.

Voor de kunstliefhebber betekent het ontdekken van Gauguin het volgen van de draad van een moderniteit die zich aan het vormen is, van het Parijse impressionistische milieu tot de ateliers van de Stille Oceaan. Onze reproducties maken het mogelijk dit picturale universum te benaderen en de samenhang ervan te waarderen, van de Bretonse landschappen tot de Polynesische figuren, met respect voor de werkwijze van een schilder die de blik op de kleur en de vorm blijvend heeft veranderd.

Ontdek het geheel van de reproducties van schilderijen van Paul Gauguin.