Als vooraanstaande figuur van de Japanse prentkunst blijft Kitagawa Utamaro (circa 1753-1806) een van de grootste meesters van de ukiyo-e, die « kunst van de vlietende wereld » die in het Japan van de Edo-periode opgang maakte. Geroemd om zijn vrouwenportretten van een zeldzame elegantie, tilde hij het genre van de bijin-ga naar een hoogtepunt van verfijning en droeg hij ertoe bij dat de Japanse esthetiek ook ver buiten de archipel bekend werd. Dit overzicht blikt terug op zijn loopbaan, zijn technieken en de plaats die hij vandaag in de kunstgeschiedenis inneemt, om de finesse van een oeuvre dat bijzonder is gebleven beter te kunnen waarderen.
Kitagawa Utamaro in het Japan van de Edo-periode
Kitagawa Utamaro wordt omstreeks 1753 geboren en sterft in 1806 in Edo, het huidige Tokio. De details van zijn jeugd en zijn burgerlijke identiteit blijven deels onzeker, zoals dat vaak het geval is voor de prentkunstenaars van die periode. Hij werkt in een Japan dat wordt geregeerd door het Tokugawa-shogunaat, gekenmerkt door een lange binnenlandse stabiliteit en door een politiek van terugtrekking op de archipel. Deze context bevordert de opkomst van de steden en de verrijking van een stedelijke koopliedenklasse, die uitgroeit tot een publiek dat hongert naar vermaak, spektakel en beelden.
Het is in deze omgeving dat de ukiyo-e tot bloei komt, letterlijk de « beelden van de vlietende wereld », die de genoegens en het dagelijks leven van de stedelijke wijken uitbeeldt. De loopbaan van Utamaro is nauw verbonden met de uitgever Tsutaya Jūzaburō, een van de grote figuren uit de uitgeverswereld van Edo, die tal van zijn prenten publiceert en verspreidt. Deze samenwerking illustreert de collectieve werkwijze van de Japanse prentkunst, waarin de kunstenaar, de houtsnijder en de drukker in onderling overleg werkten onder leiding van een uitgever.
Het einde van zijn leven wordt overschaduwd door een conflict met de autoriteiten: omstreeks 1804 levert de publicatie van prenten die een historische machtsfiguur verbeelden hem een straf en een periode van beperkingen op. Hij sterft kort daarna, in 1806, en laat een aanzienlijk oeuvre na dat de geschiedenis van de prentkunst blijvend zou tekenen.
De bijin-ga en de kunst van het vrouwenportret
Utamaro wordt bovenal geassocieerd met de bijin-ga, het genre dat gewijd is aan de weergave van vrouwelijke schoonheden. Zijn belangrijkste bijdrage schuilt in zijn manier van omgaan met de figuur: hij geeft vaak de voorkeur aan het bovenlichaam en het gezicht, in strak gecomponeerde beelden die de kijker dichter bij zijn model brengen. Dit soort portret van nabij, bekend onder de naam ōkubi-e of « beeld met groot hoofd », maakt het mogelijk de aandacht te richten op de uitdrukking, de houding van de hals en het subtiele spel van de handen.
_Fukagawa_no_Yuki.jpg?width=1280)
Wat Utamaro onderscheidt, is de psychologische gevoeligheid die hij aan zijn figuren verleent. Voorbij een schoonheidsideaal probeert hij een houding, een emotie, een opgeschort ogenblik te suggereren. De vrouwen die hij weergeeft, vaak afkomstig uit de pleziersbuurten of het gewone leven van Edo, worden vastgelegd in vertrouwde gebaren en lenen hun gelaatstrekken aan een ware karakterstudie. Verscheidene van zijn series ordenen de vrouwelijke weergave dan ook rond thema's, momenten van de dag of soorten temperamenten.
Op technisch vlak berust zijn kunst op de beheersing van de houtsnede in kleur, de nishiki-e of « brokaatprent ». De lijn, gespannen en precies, volgt de beweging van de stoffen en het haar, terwijl de vlakken van kleur, verkregen door het over elkaar leggen van opeenvolgende drukblokken, fijnzinnige harmonieën scheppen. De zorg die wordt besteed aan de motieven van de kimono's, de accessoires en de kapsels getuigt van een documentaire aandacht voor de mode van zijn tijd, zonder ooit het geheel te verzwaren.
Schilderijen, series en geliefde onderwerpen
Hoewel de gedrukte prent de kern van zijn productie vormt, heeft Utamaro ook geschilderd op zijde en op papier. Tot deze geschilderde werken behoort Fukagawa no Yuki, de « Sneeuw te Fukagawa », een compositie van groot formaat die een levendige scène van vrouwenfiguren in een winters decor ontvouwt. Dit soort schilderij, zeldzamer en ambitieuzer dan de vermenigvuldigde prent, brengt de virtuositeit van het penseel en het gevoel voor enscenering van de kunstenaar tot hun recht. Aan zijn geschilderde oeuvre worden ook figuren toegeschreven zoals Female Immortal, die zijn vermogen illustreren om de vrouwelijke figuur zowel in het register van de schilderkunst als in dat van het gegraveerde beeld te behandelen.
Utamaro heeft zich niet beperkt tot het vrouwenportret. Hij signeerde ook albums gewijd aan de natuur, waarin insecten, schelpen en vogels met een opmerkelijke nauwkeurigheid worden waargenomen, wat de reikwijdte van zijn repertoire bewijst. Daarnaast behandelde hij de grote populaire verhalen die het theater en de cultuur van zijn tijd voedden. De beroemde cyclus van de Schatkamer van de trouwe vazallen, de Chūshingura, die het verhaal vertelt van de rōnin die trouw bleven aan hun heer, inspireerde de kunstenaars van de ukiyo-e tot talrijke interpretaties: Akte VII, van oudsher gesitueerd in een theehuis, behoort tot de meest afgebeelde scènes van dit repertoire.
De thema's van de liefde en van de familiale band nemen eveneens een opmerkelijke plaats in zijn oeuvre in. Utamaro staat bekend om zijn ontroerende weergaven van het moederschap, waar de tederheid van een moeder en haar kind een volwaardig onderwerp wordt. De figuren van beroemde koppels uit het populaire toneel, zoals die van Sankatsu en Hanshichi, verlengen deze ader door het sentimentele motief te verbinden met de evocatie van de moederliefde die zo veel van zijn composities doortrekt.
Nagedachtenis en reproducties van Kitagawa Utamaro
De invloed van Kitagawa Utamaro reikt veel verder dan het kader van de Japanse prentkunst. Wanneer in de negentiende eeuw de werken van de ukiyo-e Europa bereiken, nemen zij deel aan de brede stroming van het japonisme die talrijke westerse kunstenaars in de ban krijgt. De vrijheid van de kadrering, de durf van de composities en de zuiverheid van de lijn vinden weerklank bij verscheidene schilders die oog hebben voor deze beelden uit Japan. Utamaro schaart zich zo onder de meesters die hebben bijgedragen aan een vernieuwde blik op de figuur en de ruimte in de westerse kunst.
Vandaag worden zijn prenten bewaard in grote openbare collecties en wekken zij nog altijd de belangstelling van liefhebbers zowel als onderzoekers. Hun evenwicht tussen decoratieve verfijning en scherpe blik op de mens verklaart de blijvende plaats die zij in de kunstgeschiedenis innemen. Utamaro herontdekken betekent een kunst terugvinden waarin de technische precisie in dienst staat van een ware poëzie van het alledaagse.
Om deze kennismaking te verlengen, worden verscheidene van zijn composities als reproductie aangeboden, zoals het schilderij gewijd aan Akte VII uit de serie De schatkamer van de trouwe vazallen of dat waarin de moederliefde van Sankatsu en Hanshichi wordt geëvoceerd. Deze reproducties bieden een toegankelijke manier om de gratie van een meester van de Japanse prentkunst in huis te halen en om, na verloop van tijd, de subtiliteit te waarderen van een oeuvre dat niets van zijn kracht heeft verloren.
Ontdek het volledige aanbod aan reproducties van schilderijen van Kitagawa Utamaro.
